Andora zachowała około czterdziestu kościołów romańskich — to nadzwyczajne zagęszczenie jak na kraj tej wielkości. Przetrwały, bo doliny były biedne i odległe: nikt nie miał pieniędzy, by przebudować je w modnych stylach, więc kamień z IX–XII wieku został tam, gdzie był.
Santa Coloma
Santa Coloma na południowym krańcu stolicy jest najstarsza, z fragmentami z IX wieku. Jej okrągła dzwonnica lombardzka jest jedyna w kraju i rozpoznaje się ją natychmiast. Wewnątrz znajdowała się absyda malowana przez Mistrza z Santa Coloma; oryginały zdjęto i sprzedano w XX wieku, a to, co widać dziś, jest precyzyjną projekcją malowideł z powrotem na wygiętą ścianę — rozwiązanie nietypowe, które działa lepiej, niż brzmi.
Sant Joan de Caselles
Nad Canillo stoi ten, który wielu uważa za najlepszy: kościół z XII wieku z trzykondygnacyjną dzwonnicą, drewnianym podcieniem i — w środku — niezwykłym Chrystusem w Majestacie ze stiuku, wymodelowanym w reliefie na ścianie, z namalowanym wokół krzyżem. Na świecie zachowało się ich bardzo niewiele.
Reszta trasy
Sant Miquel d'Engolasters stoi samotnie nad stolicą, z wysoką, surową wieżą i krótkim podejściem do jeziora. Sant Climent de Pal i Sant Serni de Nagol są mniejsze, wśród tarasów uprawnych. W Ordino Sant Corneli i Sant Cebrià mieści jeden z najlepszych barokowych retabulów w Pirenejach, dodany później w starszych murach.
Uwagi praktyczne
Większość jest zamknięta poza godzinami zwiedzania z przewodnikiem, a harmonogram różni się latem i zimą. Warto sprawdzić w informacji turystycznej w Canillo albo Andorra la Vella, zanim pojedzie się w górę doliny. Kilka oryginalnych antependiów i malowanych tablic znajduje się w Museu Nacional d'Art de Catalunya w Barcelonie, a nie w Andorze, co od dziesięcioleci budzi tu rozdrażnienie.
Jak je czytać
Niemal wszystkie mają ten sam schemat: jedna nawa, półkolista absyda skierowana na wschód i wolnostojąca dzwonnica z biforiami, na sposób lombardzki przyniesiony zza Pirenejów z północy Włoch. Absyda była prawie zawsze malowana; tam, gdzie malowidła zniknęły, naga krzywizna kamienia jest tym, co zostało po najjaśniejszej rzeczy w promieniu wielu kilometrów.
Trasa na jedno popołudnie
Jeśli mają Państwo tylko jedno popołudnie, najczytelniejszy obraz daje połączenie Santa Coloma ze względu na dzwonnicę i Sant Joan de Caselles ze względu na wnętrze: dzieli je dwadzieścia minut jazdy, a razem obejmują trzy stulecia budowania.